Киргизские рода

Кыргызские племена
кирг. Кыргыз уруулары

Карта расселения племён в XX веке
 Ветви Тагай, Кара Чоро и Монолдор  Ветви Адыгине и Мунгуш  Левое крыло кыргызов  Племена Ичкилик

На карте не обозначены малые племена
Общие данные
Язык кыргызский
Письменность арабица (до XX века)
Религия ислам, ранее шаманизм, тенгрианство
В составе кыргызов
Предки алтайские кыргызы, кипчаки, могулы, отчасти карлуки, древние тюрки
Родственны алтайцы, могулы, кипчаки Ферганы
 Медиафайлы на Викискладе

Киргизские рода (кирг. уруу) — исторически сложившиеся родовые и клановые объединения киргизов.

Основными отличительными атрибутами племён являлись родовой знак (кирг. тамга), боевой клич (кирг. ураан), печать (кирг. мөөр), знамя (кирг. туу). Предводителем племени являлся бий. Органами самоуправления являлись народные курултаи (собрания) и советы аксакалов (старейшин). Для родовых подразделений внутри племени используются термины — урук.

Генеалогии и исторические события фиксировались в санжыра (от араб. شجرة‎, шажара). Знание санжыра было обязанностью каждого взрослого мужчины.

Формирование

У кочевых народов родоплеменные связи были важнее государственности. Это могло быть результатом опасений, что формальная государственная структура обернется укреплением позиции определенного рода или племени, способного доминировать, устанавливать свою власть. Роды и племена стремились к более эластичной структуре — племенному союзу, конфедерации. Его основой был консенсус племен и родов, сохраняющих внутреннюю автономию[1].

Киргизские племена, заселившие современную территорию Киргизии, остро нуждались в создании эффективной военно-административной системы, регламентирующей, в том числе, и вопросы пользования кочевьями, территориями в целом[2]. Согласно письменным источникам, оформление родоплеменной структуры кыргызов завершилось в первой половине XVI века[3], что соответствует по времени с завершающим этапом сложения кыргызского народа. Самый ранний письменный источник, где приводятся генеалогии и происхождение родов — рукопись XVI века Маджму ат-Таварих Сайф ад-Дина Аксикенди.

Родоплеменная структура кыргызов включает в себя два племенных союза — Отуз уул и Он уул. Племена группируются на правое (Оң канат) и левое (Сол канат) крылья. Отуз уул (30 сыновей) и Он уул (10 сыновей) вместе образуют сорокаплеменный народ — (от тюрк. «кырк» сорок и «-ыз» древний суффикс множественного числа или «кырк + огуз» сорок огузов)[4].

Родоначальники

Общим предком кыргызов согласно санжыре (от араб. شجرة шажара) считается Долон-бий, у которого было три сына Ак уул (правое крыло), Куу уул (левое крыло) и Кызыл уул (группа Ичкилик). Потомки Ак уул и Куу уул вошли в племенной союз Отуз уул. Потомки Кызыл аяк образовали союз Он уул.

Отуз уул (30 сыновей):

1. Ак уул - Оң Канат:

2. Куу уул - Сол Канат:

Он уул (10 сыновей):

3. Кызыл уул - Ичкилик:

Генеалогические источники

Родоплеменное деление

Отуз уул

Правое крыло (Оң канат)

Адыгине
Племя Жору Баргы Бөрү Карабагыш Пайгут Баарын Сарттар
Роды
  • Ача-жору → Элчибек, Чайчы, Барак, Корок, Кулкач, Калча
  • Ай-жору → Тасма, Теңизбай
  • Атаке → Куртка, Боксары, Чот, Ак Чубак, Адый, Сарала
  • Каракунас
  • Кодогочун
  • Маңгыт
  • Кара баргы
  • Сары баргы
  • Хан баргы
  • Таз баргы
  • Тооке
  • Савай
  • Ардай
  • Көкчө уулу
  • Олжоке
  • Ак буура
  • Анжыянчы
  • Бакшылар
  • Атаке
  • Алыке
  • Байыш
  • Балбай
  • Кожоке
  • Бабаке
  • Баштык
  • Досмат
  • Калматай
  • Ажыбай
  • Мырзакул
  • Чаабасар
  • Жаныбек
  • Абдырахман
  • Шайбек
  • Мамын
  • Алымбек
  • Дүрмөн
  • Дүмө
  • Сарай
  • Алчын
  • Аргын
  • Ана баарын
  • Сары баарын
  • Бала баарын
  • Кара баарын
  • Карагана
  • Жакшылык
  • Куртка
  • Кашкатай
  • Караменде
  • Кадыр
  • Кабылан
  • Коңурбай тобу
Племя Бугу Сарыбагыш Солто Саяк Жедигер Коңурат Суумурун
Роды
  • Кыдык
  • Арык
  • Желден
  • Бапа
  • Тынымсейит
  • Белек
  • Боор
  • Жети урук
  • Жаан бала
  • Жантай
  • Элчибек
  • Манап
  • Күнтуу
  • Култуу
  • Жетикул
  • Бөлөкбай
  • Талкан
  • Шалта
  • Чаа
  • Көгөй
  • Каба → Кутунай, Бегет, Качканак
  • Кайдуулат → Каратай, Төлөк, Беш Таз, Бай Барак
  • Өйдө чекти
  • Чекир Саяк
  • Сарык'
  • чапкылдык
  • Курманкожо
  • Долу
  • Чекир
  • Сатылган
  • Токбай
  • Бугубай
  • Баянды
  • Сары
  • Так атар
  • Чырак
  • Таштемир
  • Улаан
  • Ажыбек
  • Бай көнөк
  • Жумашбек
  • Калмакы
  • Кара сакал
  • Малтабар
  • Тежик
  • Түлкүчөк
  • Чымчык
Кара Чоро
Племя Азык Багыш Катаган Чекир Саяк Черик
Роды
  • Бычман
  • Козугуна
  • Байкючюк
  • Бёрю
  • Кош бычак
  • Бодом
  • Кокумбий
  • Жанкороз
  • Ыманбек
  • Торук
  • Катаган
  • Кулжыгач
  • Курманкожо
  • Чоро
  • Ыман
  • Ак Чубак
  • Бай Чубак
  • Куба
  • Тайчак
Көкө-Наалы → Монолдор
Ветви Бөгөнөк Баакы-бий Баймоңол
Роды
  • Алагар → Маани, Чагыр, Чолок Туума
  • Арык
  • Куусөөк → Назар, Эштек, Сарыкашка
  • Кара моңолдор
  • Улуу Кыйра → Бакы, Жакаш, Үч урук, Сарык, Самтыр, Тейит, Итийбас, Тогуз уулу
  • Орто Кыйра
  • Бала Кыйра
  • Баймоңол
  • Коной
  • Эсен
  • Күнүкө
Мунгуш
Ветви Жагалмай тамга Кош тамга
Роды
  • Жылкелди
  • Төөке
  • Жапалак
  • Соколок
  • Маңгыт
  • Төлөйкөн
  • Жоош
  • Улуу катын'-Чот Кара
  • Эрке кашка
  • Көк жатык
  • Кодогочун
  • Сарылар
  • Сарай

Левое крыло (Сол канат)

Племя Кушчу Мундуз Басыз Саруу Кытай Жетиген Төбөй Чоңбагыш
Роды
  • Мең дуулат
    • Таз кушчу
    • Кара кушчу
    • Көк кушчу
    • Сакалды
    • Кагасты
    • Чейне
    • Чилжибут
    • Шараноот
  • Жоош
    • Сабатар
    • Каймасар
    • Кыржы
    • Боочу
    • Каңгелди
    • Үсөн
  • Бай мундуз
  • Зултай
  • Зулум
  • Замин
  • Сулдуз
  • Лакай
  • Коткор мундуз
  • Калдык
  • Шыгай
  • Шерзар
  • Тугөлбука*
  • КудайлатКерки тамга, Кылыч тамга
  • Байсогур
  • Бактыгул
  • Жээренче
  • Качкынчы
  • Каман
  • Кашка
  • Караке
  • Бөлөкбай*
  • ТөңтөртАккийиз, Көлпөч
  • ТубайАлакчын, Беш моюн, Бала саруу
  • Кыркуул Агынай, Келдей, Бешкаман, Мачак
  • Тогунай
  • Күркүрөө
  • Оготур
  • Ачакей
  • Чокон
  • Ажыбек
  • Төн-Төрт
  • Кырк-улл
  • Тогунай
  • Кюркюрё
  • Чиркей
  • Жамаке
  • Тубай
  • Мачак
  • Бала-Саруу
  • Мааке
  • Байтике
  • Буудай
  • Барак
  • Төңтөгөр
  • Төмөн тамга
  • Бөгөжү
Чекир Саяк
  • Калдо
  • Карабаш
  • Мурат
  • Чалай
  • Кызыл тебетей
  • Чоң төбөй
  • Азыкалы
  • Каңдабас
  • Кулан сарык
  • Бечине
  • Мичак
  • Тынчын
  • Килен
  • Калмак

Он уул — Ичкилик

Правое крыло (Оң канат)

Племя Кесек Тейит Бостон Дөөлөс Оргу Чапкылдык
Роды
  • Байкесек
  • Каракесек
  • Бөрү баш
  • Авай кесек
  • Жоокесек
  • Чүчүк
  • Сары уйсун
  • Кара уйсун
  • Эшкара
  • Кызыл аяк
  • Бөлөксары
  • Так атар
  • Кара тейит
  • Сары тейит
  • Чал тейит
  • Бай тейит (Баят)
  • Арык тейит
  • Чоң тейит
  • Уйгур тейит
  • Жаман тейит
  • Чапан тейит
  • Айтемир тейит
  • Токум тейит
  • Чегитир тейит
  • Сүрүнчек
  • Кашка
  • Куталы
  • Каратай
  • Калча
  • Кызыл уул
  • Бозбала
  • Жазар
  • Ботманке
  • Баймат
  • Чоң кыргыз
  • Керейит
  • Кара сакал
  • Зүмбүл
  • Булбул
  • Ак эчки
  • Майна
  • Меркит
  • Ай тамга
  • Додон
  • Кенже
  • Дүкөн
  • Көк чанак
  • Сары
  • Жапар
  • Тайлакы
  • Бакыбек
  • Салимбек
  • Дидар
  • Калтатай
  • Асанали
  • Имамшайык
  • Каландар
  • Карапорчо

Левое крыло (Сол канат)

Племя Кыпчак Каңды Нойгут Найман Ават Кыдыршаа
Роды
  • Жаманан
  • Омонок
  • Таз кыпчак
  • Шерден
  • Кармыш
  • Тору айгыр
  • Аткачы
  • Кожом шүкүр
  • Жарты баш
  • Алтыке
  • Сакоо кыпчак
  • Кызыл аяк
  • Кытай кыпчак
  • Сары каңды
  • Кара каңды
  • Каранай
  • Алашан
  • Орок тамга
  • Үч ок тамга
  • Уман каңды
  • Түркмөн
  • Уйгур булга
  • Шаран
  • Ургу
  • Уйлар
  • Моканай
  • Чынатар
  • Сөөкмурун
  • Карамоюн
  • Таздар жабай
  • Жайылчы
  • Чалтак
  • Газды
  • Карасаадак
  • Мамаштукум
  • Акназар
  • Чардалай
  • Сакы кожояр
  • Досой
  • Байбол
  • Кулбол
  • Ботояр
  • Атаяр
  • Бозторгой
  • Базар-балдар
  • Чандаке
  • Утай
  • Кул найман
  • Кожо найман
  • Бөө найман
  • Мырза найман
  • Кийик найман
  • Жоонбут найман
  • Куран найман
  • Кашаркул найман
  • Жөөрдө найман
  • Кара найман
  • Чапкылдак
  • Чыргоо найман
  • Татар
  • Тама
  • Моңол
  • Уста
  • Котоздор
  • Манас
  • Так атар
  • Токмок
  • Чот
  • Эшкара
  • Эрдене
  • Чаңдабас
  • Чынатан'

Современное расселение

См. также

Примечания

  1. Анджей Вежбицки. Исторические, политические и социально-экономические аспекты номадизма и трайбализма у народов Центральной Азии // Журнал «Центральная Евразия». Институт Востоковедения РАН.. — 2018. — С. 37-63. — ISSN 2618-7051. Архивировано 22 января 2021 года.
  2. Мокеев А. Кыргызы на Алтае и на Тянь-Шане: Этапы этнической и политической истории кыргызского народа во второй пол. IX--сер. XVIII вв. (недоступная ссылка — история). — КТУ Манас. — 2010. — С. 278.
  3. Сиюй чжи (Описание Западных земель). — Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана (Извлечения из китайских источников II в. до н. э. - XVIII в.). — Бишкек: КТУ Манас, 2003. — Т. 2. — С. 202-210. — [Архивировано 5 декабря 2020 года.]
  4. Pulleyblank, E. G. The Name of the Kirghiz // Central Asiatic Journal. — 1990. — Т. 34, вып. 1/2. — С. 98–108. — ISSN 0008-9192. — . Архивировано 17 января 2021 года.

Литература